ફેબ્રુઆરી માસના ખેતી કાર્યો અને પાક વ્યવસ્થાપન: સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
ફેબ્રુઆરી મહિનો ખેડૂતો માટે ઉનાળુ પાકોના વાવેતર અને શિયાળુ પાકોની કાપણી February Seasonal Farming And Crop Management Guide બંને દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ મહત્વનો છે. આ સમયગાળા દરમિયાન યોગ્ય પાક વ્યવસ્થાપન અને માવજત કરવાથી ઉત્પાદનમાં મોટો ફાયદો મેળવી શકાય છે. નીચે મુજબના પાકો માટે ફેબ્રુઆરી માસમાં કરવાની ભલામણો અને ખેતી કાર્યોની વિગતવાર માહિતી અહીં છે.
૧. અનાજ અને રોકડિયા પાકો
૧. ઉનાળુ બાજરી:
- વાવણી: ૧૫ ફેબ્રુઆરીથી ૧૫ માર્ચ દરમિયાન કરવી.
- જાત પસંદગી: જીએચબી-૫૫૮, જીએચબી-૫૩૮, જીએચબી-૭૩૨ અથવા જીએચબી-૭૧૯ પૈકી કોઈ પણ એક જાત પસંદ કરવી.
- બિયારણ દર: ૩.૫ થી ૪.૦ કિલો/હેક્ટર. પાક ૧૫ થી ૨૦ દિવસનો થાય ત્યારે પારવણી કરવી.
- અંતર: બે હાર વચ્ચે ૩૦ થી ૬૦ સે.મી. અને બે છોડ વચ્ચે ૧૦ થી ૧૫ સે.મી. રાખવું.
- ખાતર વ્યવસ્થા: જમીન તૈયાર કરતી વખતે ૧૨ ટન છાણિયું ખાતર, પાયામાં હેક્ટર દીઠ ૪૦ કિલો નાઈટ્રોજન અને ૪૦ કિલો ફોસ્ફરસ આપવો. બાકીનો ૪૦ કિલો નાઈટ્રોજન વાવણીના એક મહિના બાદ આપવો.
- બીજ માવજત: કુતુલ રોગના નિયંત્રણ માટે રિડોમીલ (૮ ગ્રામ/કિલો) નો પટ આપવો. ત્યારબાદ એઝોસ્પાઈરીલમ અને ફોસ્ફેટ કલ્ચર (૩૦ મિ.લિ./કિલો) નો પટ આપવો.
- મધ્ય ગુજરાતમાં ફેરરોપણીથી પણ વાવેતર કરી શકાય છે, જેના માટે ૨૫ દિવસનું ધરુ ફેબ્રુઆરીમાં રોપવું.
૨. ઉનાળુ ડાંગર (રોપાણ):
- રોપણી: ફેબ્રુઆરીના પ્રથમ પખવાડિયામાં ફેરરોપણી કરવી. ૫૦-૫૫ દિવસનું ધરુ યોગ્ય ગણાય.
- પદ્ધતિ: એક ચોરસ મીટરમાં ૩૦ થી ૩૩ ચોકડી (હિલ્સ) આવે તે રીતે રોપણી કરવી.
- ખાતર: ભલામણ કરેલ નાઈટ્રોજનયુક્ત ખાતરનો પ્રથમ હપ્તો (૪૦% નાઈટ્રોજન) અને ફોસ્ફરસ યુક્ત ખાતરનો બધો જથ્થો રોપણી પહેલા આપવો. એમોનિયમ સલ્ફેટ ખાતરનો ઉપયોગ વધુ હિતાવહ છે. યુરિયા સાથે લીંબોળીનું તેલ (૨%) અથવા ખોળ મિશ્ર કરવો.
- માવજત: ક્યારીમાં પાણી સુકાય નહિ તેનું ધ્યાન રાખવું અને જરૂર મુજબ હાથ નિંદામણ કરવું.
૩. પિયત ઘઉં:
- પિયત: વાવણી બાદ ૫૦-૫૫ દિવસે (નીંઘલ અવસ્થા) અને ૭૫-૮૦ દિવસે (દાણા ભરાવાની અવસ્થા) પિયતની ખેંચ ન પડે તેની તકેદારી રાખવી.
- કાપણી: ઘઉં પીળા પડી સુકાય જાય ત્યારે વહેલી સવારે અને મોડી સાંજે કાપણી કરવી.
૪. શેરડી:
- રોપણી માટે ઓક્ટોબરથી ફેબ્રુઆરી માસનો સમય શ્રેષ્ઠ છે.
- ખાતર: પાયામાં હેક્ટરે ૨૦ ટન સેન્દ્રિય ખાતર અથવા ૧.૨ ટન દિવેલીનો ખોળ અથવા ૧૨ ટન પ્રેસમડ વાપરી શકાય. કુલ નાઈટ્રોજન (૨૫૦ કિલો/હે) ૩ હપ્તામાં આપવો, જે પૈકી ૨૫% રોપણીના ૨-૩ મહિને આપવો.
- બિયારણ: રોગમુક્ત સાંધા (કટકા) પસંદ કરવા. રોપણી માટે ૨-૩ આંખવાળા ટુકડા લેવા.
- માવજત: કટકાને ડાયમિથોએટ ૩૦ ઈસી (૧૦ મિ.લિ./૧૦ લિટર પાણી) ના દ્રાવણમાં ૫-૧૦ મિનિટ બોળીને રોપવા. ગ્રાસી શૂટ જેવા રોગો માટે ગરમ હવાની માવજત આપવી.
- રોપણી પછી ત્રીજા અને પાંચમા મહિને પાળા ચઢાવવા.
૫. કલકત્તી તમાકુ:
- ગુજરાત કલકત્તી-૧ જાતમાં ૧૩-૧૫ પાને અને કલકત્તી-૨/૩ માં ૧૭-૨૦ પાને ખૂંટણી કરવી. નિયમિત પીલા કાઢવા.
- પાકને દર ૧૮ થી ૨૦ દિવસે પિયત આપવું અને પૂર્તિ ખાતરનો ડોઝ (૨૦ કિલો નાઈટ્રોજન/હે) આપવો.
- સફેદ માખીનો ઉપદ્રવ જણાય તો શોષક પ્રકારની દવા છાંટવી.
૬. રાજગરો:
- કણસલામાં દાણા કઠણ થાય અને સુકાવા લાગે ત્યારે કાપણી કરવી.
- કાપણીનો સમય: સવારના સમયે કાપણી કરવી નહીં, કારણ કે હવાના ભેજને લીધે દાણા ખરી પડવાની શક્યતા રહે છે.
૨. તેલીબિયાં પાકો
૭. ઉનાળુ તલ:
- જાત: ગુજરાત તલ-૩ અથવા ગુજરાત તલ-૪.
- વાવણી: ઠંડી ઓછી થાય ત્યારે ફેબ્રુઆરીના બીજા પખવાડિયામાં કરવી.
- અંતર: ૩૦ સે.મી. x ૧૦-૧૫ સે.મી.
- બીજ માવજત: થાયરમ અથવા કેપ્ટાન (૩ ગ્રામ/કિલો) નો પટ આપવો.
- ખાતર: હેક્ટર દીઠ ૮-૧૦ ટન છાણિયું ખાતર અને ૨૫ કિલો ફોસ્ફરસ. ઉત્તર ગુજરાતમાં ૧૬ કિલો સલ્ફર આપવાની ભલામણ છે.
- પિયત: વાવણી બાદ તરત, ત્યારબાદ ૬ દિવસે અને પછી ૨૦-૨૫ દિવસના અંતરે જરૂરિયાત મુજબ પિયત આપવું.
૮. ઉનાળુ મગફળી:
- જાત: ઉભડી અને વહેલી પાકતી જાતો (જેવી કે જીજી-૨, ૪, ૬, ૨૦, સોરથ ગૌરવ વગેરે) પસંદ કરવી.
- બિયારણ દર: ૧૨૦ થી ૧૩૦ કિલો/હેક્ટર.
- ખાતર: હેક્ટરે ૮ થી ૧૦ ટન છાણિયું ખાતર, ૨૫ કિલો નાઈટ્રોજન અને ૫૦ કિલો ફોસ્ફરસ પાયામાં આપવું. સલ્ફરની ઉણપ હોય તો ૨૦ કિલો સલ્ફર (૧૨૫ કિલો જીપ્સમ) આપવું.
- માવજત: ફૂલ આવ્યા પહેલા હળવા પાળા ચઢાવવા. નિંદામણ નિયંત્રણ માટે પેન્ડીમિથીલીન ૧ કિ.ગ્રા./હે વાવણી બાદ અને ઉગતા પહેલા છંટકાવ કરવો.
૯. રાય (રાઈ):
- શીંગો પીળાશ પડતા સોનેરી રંગની થાય અને સુકાય ત્યારે કાપણી કરવી. કાપણી સવારના સમયે કરવી જેથી દાણા ખરવાનો ભય ઓછો રહે. કાપણી બાદ ખળામાં ૧૦-૧૫ દિવસ સુકવી થ્રેસરથી દાણા છૂટા પાડવા.
૩. કઠોળ પાકો
૧૦. ઉનાળુ મગ:
- વાવણી: ૧૫ ફેબ્રુઆરીથી ૧૦ માર્ચ દરમિયાન.
- જાત: ગુજરાત મગ-૨, ૩, ૪, ૬, આણંદ મગ-૫, મેહા વગેરે.
- બિયારણ દર: ૨૦ થી ૨૫ કિલો/હે. ૩૦ સે.મી. x ૧૦ થી ૧૫ સે.મી. નું અંતર રાખવું.
- બીજ માવજત: રાઈઝોબિયમ કલ્ચરનો પટ (૨૫૦ ગ્રામ/૮ કિલો બીજ) અને થાયરમ/કેપ્ટાન (૩ ગ્રામ/કિલો) નો પટ આપવો.
- નિંદામણ: મજૂરોની અછત હોય તો ક્વિઝાલોફોપ ઈથાઈલ (૧૬ મિ.લિ./૧૦ લિટર) નો છંટકાવ કરવો.
૧૧. ઉનાળુ ચોળી (દાણા અને શાકભાજી માટે):
- વાવણી: ફેબ્રુઆરી માસમાં. શાકભાજી માટે પુસા ફાલ્ગુની, પુસા કોમલ, આણંદ શાકભાજી ચોળી-૧ પસંદ કરવી.
- ખાતર: હેક્ટરે ૨૦ કિલો નાઈટ્રોજન અને ૪૦ કિલો ફોસ્ફરસ ચાસમાં ઓરીને આપવું. ઝીંકની ઉણપ હોય તો ઝીંક સલ્ફેટ (૧૦-૧૫ કિલો) આપવું.
- અંતર: બે હાર વચ્ચે ૩૦-૪૫ સે.મી. અને બે છોડ વચ્ચે ૧૫-૨૦ સે.મી. રાખવું.
૧૨. ઉનાળુ ગુવાર:
- ફેબ્રુઆરીના બીજા કે ત્રીજા અઠવાડિયામાં વાવણી કરવી. બિયારણ દર ૧૦-૧૫ કિલો/હે. ગુવારના બીજને સ્ટ્રેપ્ટોસાયક્લીન અને રાઈઝોબિયમ કલ્ચરનો પટ આપી વાવણી કરવી.
૪. શાકભાજી પાકો
૧૩. બટાટા:
- છોડ આછા પીળા થઈ ચીમળાઈ જાય ત્યારે કાપણી લાયક ગણાય. પદૂર પીળું થાય ત્યારે પિયત બંધ કરવું અને કાપણીના આગલા દિવસે પલુર કાપવું. કાપેલા બટાટાના ઢગલાને પાંદડાથી ઢાંકી રાખવા.
૧૪. ડુંગળી અને લસણ:
- ડુંગળી: સાંકડા ગાળે રોપણી હોવાથી હાથ નિંદામણ કરવું. ડુંગળીના પાક ૮૦-૯૦ દિવસનો થાય ત્યારે યુરિયા બંધ કરવું. સંગ્રહ શક્તિ વધારવા ૧૫ લિટર પાણીમાં ૭૫ થી ૧૦૦ ગ્રામ 00:00:50 ભેળવી છંટકાવ કરવો.
- લસણ: ગાંઠિયા બંધાયા પછી વધુ પડતું પિયત ન આપવું. પાન પીળાશ પડતા કે તપખીરીયા રંગના થઈ સુકાય ત્યારે કાપણી કરવી. કાપણીના ૧૨-૧૫ દિવસ અગાઉ પિયત બંધ કરવું.
૧૫. ટામેટી, વેલાવાળા શાકભાજી અને ઘિલોડી/પરવળ:
- ટામેટી/વેલાવાળા: ફેબ્રુઆરી/માર્ચમાં રોપણી/વાવણી કરવી. વેલાવાળા શાકભાજીમાં ૨ કિલો/હે. બીજ દર રાખવો. રોગ નિયંત્રણ માટે બીજ માવજત આપવી. ઉનાળામાં ૮-૧૦ દિવસના ગાળે પિયત આપવું.
- ઘિલોડી/પરવળ: ફેબ્રુઆરી માસમાં રોપણી કરવી. પરવળમાં માદા અને નર છોડનો ગુણોત્તર (૬:૧) જાળવવો.
૧૬. ઉનાળુ ભીંડા અને રીંગણી:
- ભીંડા: ફેબ્રુઆરી અથવા માર્ચમાં વાવણી કરવી. બિયારણ દર ૮-૧૦ કિલો/હે (ચોમાસુ) હોય છે પણ ઉનાળુ માટે યોગ્ય અંતર (૪૫x૩૦ સે.મી.) જાળવવું. ચુસિયાં જીવાત માટે ઈમીડાક્લોપ્રીડનો પટ આપવો.
- રીંગણી: જાન્યુઆરી/ફેબ્રુઆરીમાં ઉછરેલા ધરુની ફેરરોપણી કરવી.
૫. મસાલા અને અન્ય પાકો
૧૭. જીરું:
- છોડ પર ૫૦% થી વધુ ચકો પીળાશ પડતા ભૂખરા બને ત્યારે વહેલી સવારે કાપણી કરવી. કાપણી કરેલ છોડને ખળામાં લાવી ૨-૩ દિવસ સુકવવા.
૧૮. ઈસબગુલ:
- ડૂંડીઓ આછા ગુલાબીથી ભૂખરા રંગની દેખાય ત્યારે પાક તૈયાર ગણાય. શક્ય હોય ત્યાં સુધી કાપણી સવારના ૧૦ વાગ્યા પછી કરવી જેથી બીજ ખરતા અટકાવી શકાય.
૧૯. અજમો અને વરીયાળી:
- અજમો: કાપણી જાન્યુઆરીના અંતમાં કે ફેબ્રુઆરીની શરૂઆતમાં વહેલી સવારે કરવી.
- વરીયાળી: દાણા ભરાવદાર થાય અને ચક્કરો પાકતા જાય તેમ ઉતારીને છાંયડામાં સુકવવા.
૬. ફળ પાકો અને ઘાસચારા
૨૦. આંબો:
- કેરી વટાણા જેવડી થાય ત્યારે ખરણ અટકાવવા ૨૦ પીપીએમ એન.એ.એ. સાથે ૨% યુરિયાનો છંટકાવ કરવો. મધિયા (હોપર્સ) ના નિયંત્રણ માટે ઈમીડાક્લોપ્રીડ અથવા થાયામેથોક્ઝામનો છંટકાવ કરવો. ઉનાળામાં ૩૦ લિટર પાણી (નાના ઝાડને) એકાંતરે દિવસે આપવું.
૨૧. કેળ:
- થડ પર ૧૫-૨૦ સે.મી. ઊંચાઈ સુધી માટી ચઢાવવી. ઉનાળામાં ૭-૮ દિવસના આંતરે પિયત આપવું. લૂમ નીકળ્યા બાદ નીચેનો લાલ રંગનો ડોડો કાપી નાખવો અને લૂમ પર વાદળી પ્લાસ્ટિક કોથળી ચઢાવવી.
૨૨. ઘાસચારા:
- રજકા બાજરી: ફેબ્રુઆરી/માર્ચમાં વાવણી કરવી. ગુજરાત ઘાસચારા બાજરી-૧ પસંદ કરવી.
- હાઈબ્રીડ નેપીયર: ઠંડી પૂરી થયે ફેબ્રુઆરીમાં રોપણી કરવી. ૩ માસની ઉંમરના થડના ટુકડા (જડીયા) રોપવા.
- રજકો: છોડ પર ૫૦% ફૂલ આવે ત્યારે કાપણી કરવી.
૨૩. ઉનાળુ ચોળા (ઘાસચારા માટે):
- ફેબ્રુઆરી માસમાં વાવણી કરવી. જીએફસી-૧ અથવા ૩ જાત પસંદ કરવી. બિયારણ દર ૪૦ કિલો/હે.
આ માર્ગદર્શિકા મુજબ ખેતી કાર્યો સમયસર કરવાથી પાકનું ઉત્પાદન અને ગુણવત્તા બંને સુધારી શકાય છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
પ્ર.૧: ફેબ્રુઆરી માસ ખેડૂતો માટે કેમ મહત્વનો ગણાય છે?
ઉ. ફેબ્રુઆરી માસમાં ઉનાળુ પાકોની વાવણી અને શિયાળુ પાકોની કાપણી બંને થતી હોવાથી આ મહિનો ખેતી માટે ખૂબ જ મહત્વનો છે. યોગ્ય સમયસર ખેતી કાર્યો કરવાથી ઉત્પાદન અને આવકમાં વધારો થાય છે.
પ્ર.૨: ફેબ્રુઆરીમાં કયા ઉનાળુ પાકોની વાવણી કરી શકાય?
ઉ. ફેબ્રુઆરીમાં ઉનાળુ બાજરી, ઉનાળુ ડાંગર (રોપણી), મગ, ચોળી, ગુવાર, તલ, મગફળી, ભીંડા, રીંગણી, ટામેટી તથા વેલાવાળા શાકભાજીની વાવણી કરી શકાય છે.
પ્ર.૩: ઉનાળુ બાજરી માટે શ્રેષ્ઠ વાવણી સમય કયો છે?
ઉ. ઉનાળુ બાજરી માટે ૧૫ ફેબ્રુઆરીથી ૧૫ માર્ચ દરમિયાન વાવણી કરવી સૌથી યોગ્ય ગણાય છે.
પ્ર.૪: ઉનાળુ ડાંગરની રોપણી ક્યારે કરવી જોઈએ?
ઉ. ઉનાળુ ડાંગરની ફેરરોપણી ફેબ્રુઆરી માસના પ્રથમ પખવાડિયામાં કરવી જોઈએ. ૪૦ થી ૫૫ દિવસનું ધરુ રોપણી માટે યોગ્ય ગણાય છે.
પ્ર.૫: ફેબ્રુઆરીમાં ઘઉં માટે પિયત કેટલું જરૂરી છે?
ઉ. ઘઉંના પાકમાં વાવણી બાદ ૫૦–૫૫ દિવસ (નીંદણ અવસ્થા) અને ૭૫–૮૦ દિવસ (દાણા ભરાવાની અવસ્થા) દરમિયાન પિયત ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હોય છે.
પ્ર.૬: ઉનાળુ તલ અને મગફળી માટે વાવણી ક્યારે કરવી?
ઉ. ઉનાળુ તલની વાવણી ફેબ્રુઆરીના બીજા પખવાડિયામાં કરવી જોઈએ, જ્યારે ઉનાળુ મગફળીની વાવણી ઠંડી ઓછી થયા બાદ ફેબ્રુઆરી અંતથી માર્ચની શરૂઆતમાં કરી શકાય છે.
પ્ર.૭: કાપણી માટે ફેબ્રુઆરીમાં કયા પાક તૈયાર થાય છે?
ઉ. ઘઉં, રાય, રાજગરો, જીરું, ઇસબગુલ, અજમો, વરીયાળી જેવા પાકો ફેબ્રુઆરી માસમાં કાપણી લાયક બને છે.
પ્ર.૮: કાપણી સવારના સમયે ન કરવાનું કારણ શું છે?
ઉ. સવારના સમયે હવામાં ભેજ વધુ હોય છે, જેના કારણે દાણા ખરવાની સંભાવના રહે છે. એટલે કાપણી મોડી સવારે અથવા સાંજે કરવી વધુ યોગ્ય રહે છે.
પ્ર.૯: ફેબ્રુઆરીમાં શાકભાજી પાકોની કઈ ખાસ માવજત રાખવી?
ઉ. શાકભાજી પાકોમાં નિયમિત પિયત, હાથ નિંદામણ, જીવાત નિયંત્રણ અને યોગ્ય અંતર જાળવવું ખૂબ જરૂરી છે, જેથી ગુણવત્તાયુક્ત ઉત્પાદન મળી રહે.
પ્ર.૧૦: ફેબ્રુઆરીમાં ફળ પાકોમાં કઈ કામગીરી કરવી જરૂરી છે?
ઉ. આંબામાં ફળ ખરતા અટકાવવા છંટકાવ, કેળમાં માટી ચઢાવવી, નિયમિત પિયત અને જીવાત નિયંત્રણ જેવી કામગીરી ફેબ્રુઆરી માસમાં કરવી જરૂરી છે.
પ્ર.૧૧: ઘાસચારા પાકોની વાવણી ફેબ્રુઆરીમાં કરી શકાય છે?
ઉ. હા, ફેબ્રુઆરી માસમાં રજકા બાજરી, હાઈબ્રીડ નેપીયર, રજકો અને ઉનાળુ ચોળા જેવા ઘાસચારા પાકોની વાવણી કરી શકાય છે.
પ્ર.૧૨: ફેબ્રુઆરી માસમાં યોગ્ય ખેતી વ્યવસ્થાપનનો મુખ્ય લાભ શું છે?
ઉ. સમયસર વાવણી, યોગ્ય ખાતર વ્યવસ્થા, પિયત અને રક્ષણથી પાકનું ઉત્પાદન વધે છે, ખર્ચ ઘટે છે અને ખેડૂતોને વધુ નફો મળે છે.
આવી જ વધુ માહિતી માટે કૃષિપ્રગતિ જોતા રહો. સત્તાવાર વેબસાઈટ પરથી માહિતી મેળવવા કૃષિપ્રગતિ જોવો